Bitkiler Geceleri Ne Yapar? Karanlıkta Süren Sessiz Mesai

Bitkiler denince aklımıza gündüz gelir: güneşe dönen yapraklar, açan çiçekler, ışıkla büyüyen gövdeler. Oysa bir bitkinin günün büyük bölümünde yaptığı işlerin önemli bir kısmı karanlıkta olur. Işık kesildiğinde bitki durmaz; yalnızca yaptığı işin türü değişir. Gece boyunca süren bu sessiz mesai, sabah gördüğümüz tazeliğin ve büyümenin asıl açıklamasıdır.

Gündüz üretim, gece harcama

Bitkiler gündüz ışığı kullanarak şeker üretir. Bu şekerin bir bölümü hemen kullanılır, kalanı yaprakta nişasta olarak biriktirilir. Karanlık çöktüğünde üretim durur ve depodaki nişasta yavaş yavaş çözülmeye başlar. Böylece bitki gece boyunca kendi enerjisini harcayarak yaşamını sürdürür. İlginç olan, bu harcamanın rastgele değil ölçülü olmasıdır: depo, sabaha kadar yetecek bir hızda tüketilir.

Bu, bir bitkinin gecenin ne kadar süreceğini bir bakıma hesaba kattığını gösterir. Erken biten depo açlığa, kullanılmadan kalan depo ise boşa giden fırsata dönüşürdü. Bitkilerin gündüz ve gece ritmini izleyen iç düzenleri vardır ve bu düzen, mevsim boyunca değişen gündüz uzunluklarına da uyum sağlar.

Büyüme çoğunlukla gece olur

Birçok bitkide gövde uzaması ve hücre büyümesi gündüzden çok gece hızlanır. Bunun sebeplerinden biri sudur. Gündüz yapraklardaki gözenekler açık olduğu için buharlaşmayla su kaybı yüksektir; bitki gerginliğini korumakta zorlanır. Gece havanın nemi artıp sıcaklık düştüğünde su kaybı azalır, hücreler suyla dolar ve uzama daha rahat gerçekleşir. Sabah daha diri görünen yaprakların arkasında bu gece dolumu vardır.

Köklerin karanlıktaki işi

Toprağın altında da benzer bir düzen işler. Kökler suyu ve mineralleri emmeye gece de devam eder; hatta yaprakların su çekişi azaldığında kökten gövdeye doğru sakin bir basınç oluşur. Sabahın erken saatlerinde bazı bitkilerin yaprak kenarlarında görülen su damlacıkları bunun görünür sonucudur. Çiy sanılan bu damlalar aslında bitkinin kendi içinden ittiği fazla suyun dışarı verilmesidir.

Geceye ayarlı çiçekler

Bazı bitkiler işi bir adım öteye taşır ve çiçeklerini yalnızca akşam açar. Bunun nedeni estetik değil, tozlaşmadır. Gece uçan kelebekler ve yarasalar gibi canlıları çekmek için kokularını karanlıkta yoğunlaştırırlar. Bu çiçekler çoğunlukla açık renklidir, çünkü loş ışıkta beyaz ve soluk sarı tonlar daha kolay seçilir. Yani karanlıkta yürüyen bir reklam kampanyası gibi çalışırlar.

Bazı türler ise yapraklarını akşam aşağı indirir, sabah yeniden kaldırır. Bu hareket bitkinin uyuduğu anlamına gelmez; su kaybını ve ısı kaybını azaltmaya, bazen de yaprak yüzeyini gece serinliğinden korumaya yarar. Hareketin kendisi kaslarla değil, yaprak sapındaki hücrelerin su alıp vermesiyle olur.

Kurak yerlerde tersine çevrilen düzen

Çöl bitkilerinin bazıları işi tamamen geceye kaydırır. Gündüz gözeneklerini açıp nefes almak, kavurucu sıcakta çok fazla su kaybetmek demektir. Bunun yerine gözeneklerini gece açar, havadan aldıkları karbondioksiti bir tür ara maddeye bağlayarak depolar ve gündüz ışık geldiğinde bu depoyu kullanarak şeker üretirler. Böylece hammadde toplama işi serin saatlere, üretim ise aydınlık saatlere düşer.

Kokular ve savunma da gece çalışır

Bitkilerin ürettiği uçucu maddelerin bir bölümü akşam saatlerinde artar. Bu maddeler kimi zaman tozlayıcıları çağırmaya, kimi zaman zararlıları uzaklaştırmaya yarar. Aynı şekilde, gündüz yaprakta oluşan bazı yıpranmaların onarımı da düşük sıcaklıkta ve durgun havada daha rahat ilerler. Bahçedeki bir bitkinin sabah daha toparlanmış görünmesi, çoğunlukla gece boyunca süren bu bakım işlerinin sonucudur.

Ağaçlarda ise gece, gövde ölçüsünde bile fark yaratır. Gündüz boyunca su kaybeden bir gövde çok az da olsa büzülür; gece su dengesi yeniden kurulduğunda genişler. Bu günlük iniş çıkış gözle görülmeyecek kadar küçüktür ama düzenlidir ve ağacın su durumunu gösterir. Yani hareketsiz sandığımız bir gövde bile, kimsenin bakmadığı saatlerde yavaşça dolup boşalan bir düzenin parçasıdır.

Bu bilgi bahçede ne işe yarar

Gecenin bitki için çalışma zamanı olduğunu bilmek pratik sonuçlar doğurur. Akşam serinliğinde yapılan sulama, gündüz sıcağında yapılan sulamaya göre daha az buharlaşır ve köke daha çok ulaşır; ancak yaprakların uzun süre ıslak kalması bazı bitkilerde hastalık riskini artırdığı için suyu toprağa vermek daha doğrudur. Aynı şekilde, iç mekân bitkilerini geceleri de sürekli aydınlatmak faydalı değildir; karanlık, bitkinin kendi düzenini kurması için gerekli olan zamandır.

Bahçenin ya da pencere kenarının sabah verdiği o taze görüntü, aslında kimsenin izlemediği saatlerde yapılmış işin sonucudur. Bitkiler ışık yokken de üretmeyi sürdürmez ama biriktirdiğini paylaştırır, uzar, onarır ve ertesi güne hazırlanır. Gündüz gördüğümüz canlılık, gece boyunca sessizce yürüyen bu düzenin görünen yüzüdür.